حسن پيرنيا ( مشير الدوله ) و عباس اقبال آشتيانى
مقدمه 238
تاريخ ايران از آغاز تا انقراض سلسله قاجاريه ( فارسى )
و مرو رفت و پس از آن سفيرى بچين فرستاده از فغفور كمك طلبيد دولت چين بواسطه دورى از ايران از انجام تقاضاى او امتناع نمود بعد يزدگرد با خاقان تركها مذاكره كرد در ابتداء او راضى شد به يزدگرد كمك كند ولى بعد بواسطه نارضامندى از رفتار او امتناع نمود پس از آن يزدگرد از سوءنيّت ماهوى مرزبان مرو نسبت به خود مطّلع شده فرار نمود و در نزديكى مرو به آسيابانى « 1 » پناه برد كه شب را در آنجا بگذراند و او يزدگرد را بطمع لباس فاخر و جواهرش كشت بروايتى او را در پارس دفن نمودند سلسله ساسانى پس از فوت يزدگرد مدّت سلطنت اين سلسله در ايران 416 سال بود ولى انقراض آن با زوال دولت ساسانى توام نبود زيرا چنان كه مورّخين چينى نوشتهاند يزدگرد سوّم در سال شانزدهم هجرى ( 638 م . ) سفارتى بدربار چين فرستاده كمكى طلبيد و ليكن فغفور چين از جهت دورى ايران امتناع نمود بعد از فوت يزدگرد پسر او فيروز سوم خود را شاه ايران خواند و فغفور او را بدين سمت شناخت پس از آن فيروز در كوههاى طخارستان « 2 » مانده درصدد جمعآورى قشونى براى جنگ با اعراب برآمد و پادشاه طخارستان كه چندى از طرف اعراب راحت بود او را كمك كرد و شاه ايران دانست پس از آن در 661 م . دولت چين ممالك غربى خود را مرتب كرده و ضمنا تركهاى تركستان را شكست داده دولتى باسم ايران تشكيل و پادشاهى آن را به فيروز تفويض نمود اين مملكت ( تزىكيك ) نام داشته و معلوم نيست كجا بوده بعد از چندى فيروز بواسطه حملات مسلمين نتوانست در تزىكيك بماند و به چين رفته اجازه تأسيس آتشكدهاى در چانكان از فغفور خواست ولى به زودى درگذشت بعد از او هم موافق منابع چينيباز شاهزادگانى از ايران با چين مراودهء داشتهاند
--> ( 1 ) - آسيابان را فردوسى خسرو ناميده ( 2 ) - طخارستان در مشرق بلخ واقع و در كنار رود جيحون است